Lời nói không đơn giản là công cụ trao đổi thông tin trong các cuộc trò chuyện. Việc sử dụng ngôn ngữ biểu đạt một cách tinh tế sẽ mang lại những lợi ích không ngờ cho người nói. Trong lịch sử nhân loại, doublespeak (cách nói nước đôi) thường được sử dụng bởi những cá nhân khôn khéo, với mục đích rõ ràng. Đây có thể được xem là một nghệ thuật được đúc kết trong quá trình giao tiếp. Nhưng liệu doublespeak có phải là cách nói của người thông minh? 

Nói nước đôi

Nói nước đôi là gì?

Doublespeak là gì?

Doublespeak (tạm dịch là nói nước đôi) là cách sử dụng ngôn ngữ nhằm trốn tránh hoặc thoái thác trách nhiệm. Cách nói này được khéo léo thiết kế để làm thay đổi tính chất của sự vật hiện tượng từ khó thành dễ chấp nhận. Đây là một dạng giả-giao-tiếp (pseudo-communication), nó vờ như đang truyền tải một thông điệp quan trọng nào đó nhưng thật ra lại chẳng mang ý nghĩa gì cả. 

Các hình thức nói nước đôi

Theo William Lutz, cha đẻ của thuật ngữ doublespeak trong cuốn sách cùng tên được xuất bản vào năm 1989, thuật ngữ này có thể được chia tối thiểu thành bốn hình thức chính. 

Nói nước đôi

Nói giảm nói tránh

  • Euphemism – Nói giảm nói tránh

Đây là cách sử dụng từ ngữ mang tính tích cực, trung lập để tránh đề cập trực tiếp đến một chủ đề nhạy cảm, hay đụng chạm đến những điều cấm kỵ trong xã hội…Tuy nhiên, nói giảm nói tránh chỉ trở thành doublespeak khi nó khiến người nghe có cái nhìn sai lệch về vấn đề.

Bạn đã từng nghe qua cụm từ “hành vi tước đoạt mạng sống một cách phi pháp và độc đoán” (“unlawful or arbitrary deprivation of life”) chưa? Đó là cách mà Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ dùng để thay thế từ “giết” (“killing”) trong báo cáo thường niên về tình trạng nhân quyền ở các quốc gia trên thế giới. Cách diễn đạt này nhằm giảm bớt sự chú ý đối với các quốc gia được Hoa Kỳ ủng hộ về vấn đề nhân quyền. Song, trên thực tế, những hành động làm trái nhân quyền vẫn diễn ra theo cách mờ ám.

Nói nước đôi

Biệt ngữ

  • Jargon – Biệt ngữ

Biệt ngữ được hiểu đơn giản là là từ ngữ chuyên biệt dành riêng cho một nhóm người. Đối với cách nói nước đôi, biệt ngữ được dùng để hạn chế tính minh bạch của vấn đề, dẫn đến sự hiểu lầm của các cá nhân bên ngoài. Sự thiếu kiến thức của “người ngoài ngành” về những thuật ngữ pháp lý chuyên môn có thể bị lợi dụng một cách khéo léo nhằm tránh nói đến một vấn đề “nhạy cảm”.

Vào năm 1978, hãng Hàng không Quốc gia Hoa Kỳ đã kiếm lời 1,7 triệu đô tiền bảo hiểm sau thuế từ vụ tai nạn thương tâm của máy bay Boeing 727. Họ sử dụng biệt ngữ “việc chuyển đổi phi tự nguyện của một chiếc Boeing 727” (“involuntary conversion of a 727”) trong báo cáo hàng năm trước đại hội cổ đông. Để tránh nói về vụ rơi máy bay và khoản lợi nhuận thực tế thu được.

Nói nước đôi

Cách nói thừa thãi, phức tạp

  • Gobbledygook hoặc Bureaucratese – Cách nói thừa thãi, phức tạp và quan liêu 

Trong cuộc điều tra thảm họa tàu Challenger năm 1986, khi Jesse Moore, phó quản lý tại NASA, được hỏi là liệu khả năng của chương trình tàu con thoi có được cải thiện với mỗi lần phóng tàu hay vẫn giữ nguyên như cũ, ông ta đã trả lời: 

“Tôi nghĩ rằng sự thể hiện về mặt khả năng cất cánh và hiệu suất hoạt động trong quỹ đạo, chúng tôi đã có hiểu biết sâu sắc hơn về lĩnh vực mà chúng tôi đang hoạt động, và chúng tôi đã giữ vững như thế một cách tương đối chính xác. Và vì vậy tôi sẽ nói rằng hiệu năng về mặt thiết kế đã không có cải thiện nào đáng kể. Tôi nghĩ chúng tôi đã có thể đặc tính hóa hiệu năng này như là một sự cải thiện về quá trình phóng hơn là một sự cải thiện theo thời gian”.

Trường hợp này là một ví dụ điển hình về việc sử dụng ngôn ngữ quan liêu và vô nghĩa nhằm đánh lạc hướng và làm bối rối người nghe.

Nói quá, thổi phồng sự thật

  • Inflated language – Nói quá, thổi phồng

Cách nói quá, thổi phồng thường được sử dụng trong các chiến lược marketing nhằm tạo lòng tin ảo cho khách hàng với mục đích thu về lợi nhuận. 

Lấy ví dụ về Lipitor – một sản phẩm của hãng dược nổi tiếng Pfizer. Với cam kết “giảm nguy cơ đau tim đến 36%”, Lipitor đã nhanh chóng tạo được tiếng vang trên thị trường dược phẩm với kỷ lục doanh thu năm lên đến 13 tỷ USD. Nhưng trên thực tế, trong một cuộc thử nghiệm trước khi ra mắt, số bệnh nhân sử dụng Lipitor chỉ tăng thêm 1% cơ hội tránh được những cơn đau tim. Chiến thuật lập lờ trên đã mang về cho Pfizer 94,67 tỷ USD doanh thu trong giai đoạn 1992-2017, trở thành một trong những hãng thuốc bán chạy nhất trong 2 thập kỷ qua.

Tạm kết

Nói nước đôi được sử dụng bởi ai?

Doublespeak được sử dụng bởi những cá nhân rất khôn khéo và tinh tế trong việc sử dụng ngôn ngữ, với chủ đích sử dụng rõ ràng. Hoàn toàn không phải là sự lỡ miệng hay sự nhầm lẫn về mặt từ ngữ. Người sử dụng doublespeak cố ý đảo lộn các từ ngữ và khái niệm nhằm chôn vùi sự thật, làm hạn chế và trói buộc tư duy của người đọc, người nghe. 

Các dạng doublespeak góp mặt trong những sự kiện quan trọng trong lịch sử và được vận dụng bởi các cá nhân có tầm ảnh hưởng trong xã hội. Những ví dụ trên cũng cho thấy sự tác động không mấy tích cực của cách nói này. Song, đối với những người có địa vị, đây lại là chìa khóa giúp họ củng cố chỗ đứng và thiết lập lòng tin với người khác. Có thể nói doublespeak vừa là cách nói của người thông minh vừa là một nghệ thuật được đúc kết trong quá trình giao tiếp.

Tuy nhiên, bạn có thể nhận diện nó thông qua việc trả lời một số câu hỏi đơn giản: Ai đang nói cho ai nghe? Dưới điều kiện và hoàn cảnh nào? Với ý định gì? Nhắm đến mục đích và kết quả ra sao? Chỉ cần trả lời đầy đủ những câu hỏi trên, bạn sẽ xác định được ngôn ngữ doublespeak. 

Liệu bạn có đồng ý với những doublespeak được nói ra chỉ vì đó là điều bạn muốn nghe hay sự thật mới là chân lý mà bạn theo đuổi? Điều đó hoàn toàn phụ thuộc vào quyết định của bạn.

en_USEN
viVN en_USEN